![]() |
... Эянъянин тарихи

Сяняткарлыгла бярабяр Эянъядя якинчилик, баьбанчылыг вя малдарлыг эениш инкишаф алмышдыр. Ады мя'лум олмайан мцяллиф юз ясяриндя "Яъаиб од-дцнйа" йазырды ки, "ящали иля сых мяскунлашмыш Арранын бу бюйцк пайтахт шящяри эцълц мющкямлянмиш гала диварлары иля ящатя олунуб. Эянъя аьаъларла долу иди. Бурада щяр ъцр мейвяляр вар иди. Башга шящярляря атлас, парча, памбыг, ипяк вя башга маллар апарырдылар. Ящалиси мярд иди, йахшы ох атырды."

Бу мювгейдян Мясщяти Эянъявинини йарадыъылыьыны хцсуси иля гейд етмяк лазымдыр. О юз зяманясинин дащи шаиряси олдуьу цчцн халг арасында бюйцк нцфуз вя щюрмятя лайиг иди.
Aртыг дцнйа шющряти газанмыш, Азярбайъанын дащи шаири Низами Эянъяви , мящз бу дюврдя Эянъядя йашайыб вя йаратмышдыр. Онун "Хямся" си дцнйа ядябиййатын надир инъиляриндян щесаб олунур. Бу барядя Бертелс йазырды:"Низами юзцнцн илащи сещикарлыьы иля юзцнц бяшяриййятя танытдырды".


Ъялаляддинин йерлярдяки мя'мурларынын зцлмц вя азьынлыьынын нятиъясиндя 1231-ъи илдя Эянъя ящалиси хариъи ишхалъылара гаршы цсйана галхды. Цсйанъылар шящяр щакиминин сарайыны даьыдыб, бцтцн яйанлары юлдцрдцкдян сонра варлылары бир нечя ай онлара тязминат вермяйя мяъбцр етдиляр. Бу цсйан да йатырылды. Бу цсйанын башъысы сяняткар Бяндяр вя онун 30 ян фяал силащдашы юлцмя мящкум едилдиляр(10,32-33). 1231-ъи илдя шящяри мцщасиряйя алан монголлар эцълц мцгавимятя раст эялдиляр. Бцтцн бунлара бахмайараг, ишхалчылар шящяри тутуб, йерли ящалийя гаршы амансыз диван тутуб шящяри гарят етдиляр. Шящяр узун мцддят инкишафдан дайанды. Шящярин бярпасы вя инкишафы цчцн иъазя йалныз 1235-ъи илдя верилди.
XIII ясрин орталарындан башлайараг Азярбайъан Щцлакиляр дювлятиня дахил олду. Щцлакиляр дювлятинин башчысы вя онун идарячиси Щцлаки Хан (1256-1265) иди.
80-ъи иллярдя Азярбайъан Ямир Теймурун ишьалына мяруз галды. Юлкя Теймур вя Тохтамыш хан арасында дюйцш сащясиня чеврилди. Теймурун Эцръцстана щцъцму заманы Эянъя щярби мянтягя ролуну ойнайырды. Теймурун Азярбайъана йцрцшц дящшятли фялакятлярля нятиъялянди.
XVI ясрин яввялляриндя йени дювлят, Сяфилляр дювляти йаранды.I Шащ Исмайыл тяряфиндян йаранмыш дювлятин тяркибиня дахил олан бяйлярбяйликляриндян биридя Эянъя бяйлярбяйиди. Султан Шащвердинин Эянъянин баш бяйлярбяйи тяйин едилмяси иля Эянъя вя Гарабаьда Гаъарлар няслиндян олан Зийадоьлулар сцлалясинин узун сцрян щакимиййяти башланды. Мящшур Имизадя тцрбясинин инша едилмяси мящз бу вахтлара етимал едилир.

Эянъя, йенидян Загафгазийада юзцнцн тиъарятдя апарыъы йерини тутду, Русийа, Йахын Шярг вя Авропа юлкяляри иля сых ялагяляр йаранды. Мянбялярдян бириндя дейилир ки, о заман Эянъяйя 50 миндян артыг тясяррцфат(225000 ящали) вар иди.
Щярби дюйцшлярин сянэимяси имкан верди ки, Эянъя шящяринин башга шящярлярля ялагяси бярпа олунсун, тиъарят ялагяляринин эенишлянмяси игтисадиййатын инкишафына шяраит йаратды. Тцрк сяййащы Ювлийа Чяляби гейд едир ки, о дюврдя Эянъя дя 6000 ев варды. О хцсуси иля ипякчилийин инкишафыны гейд едирди.

XVIII ясрин орталарында беля ханлыглардан бири дя Эянъя ханлыьы иди. Шащверди хан Зийадханоьлу Эянъянин ханы (1740-1756) олду. Ханлыьын мяркязи Эянъя шящяри олду.
XVIII ясрин 80-ъи илляриндя щакимиййятдя олан Ъавад ханын (1785-1840) дюврцндя Эянъя ханлыьы хейли мющкямлянди. О мцстягил хариъи си сийасят йеридирди. Эянъя ханлыьы юзц тядавцля пул бурахырды.
Бу дюврдя таъир вя мцлкядарлары, аристократлары мцдафия едян чар русийасы юз нювбясиндя йени-йени торпаглар яля кечирмяк, юзц цчцн йени базарлар тапмаг истяйирди. Бу сябябдян Русийа цчцн Азярбайъан игтисади вя стратежи ъящятдян бюйцк ящямиййятя малик иди.

Эянъянин хцсусиля ялверишли мювгедя йерляшдийини нязяря алан Русийа щямин яразини ордунун дайаьы кими истифадя едяряк Азярбайъанын диэяр ханлыгларыны да ишьал етмяк цчцн бу яразини сечмишдир. Рус ордусунун команданлыьы Эянъяни "Иранын шимал яйалятляринин ачары" адландырырды. Эенерал Сисианов йазырды ки, Эянъя галасы юзцнцн ялверишли ъоьрафи мювгейи иля Азярбайъан яразисиндя хцсуси рол ойнайыр, она эюря дя Русийа цчцн ону тутмаг ян юнямли мясялядир.

1805-ъи илдя чар щюкумяти рясми олараг командант цсул идарясини тятбиг етди. Бу заманда бщтцн щярби, малийя вя дикяр мцлкляр комендантын ялиндя ъямлянди. 1806-ъы илдя Эянъядя мящкямя йаранды.
Ящали цзяриндя нязаряти эцъляндирмяк цчцн 1824-ъц илдя Эянъядя полис идаряси йаранды.Ящали бу идаря вя онун иш цслубларындан наразы иди. 1840-ъы илдя комендантлыг системи ляьв едилди. Эянъя уйезд кими Эцръцстанын-Имертийа губернийасынын тяркибиня дахил олунду вя уйездин башъысы тяйин олунду. 1868-ъи илдя Йелизаветпол губернийасы йаранды. Эянъя Йелизаветпол губернийасынын пайтахты олду.

Эянъянин Бакы-Тифлис карван йолунун цстундя йерляшмяси она загафгазйанын тиъарят мяркязляри вя Шяргин бюйцк тиъарят мяркязляри иля ялагя сахламаьа шяраит йарадырды.
XIX ясрин йарысында Эянъянин мядяни щяйаты инкишаф едирди. Мядряся вя мяктяблярдя шакирдляри классик шярг ядябийаты иля таныш едирдиляр. Лакин ня дини мяктябляр ня мядрясялярин айдын програмлары йох иди. Шащ Аббас мясъидиндян бир гядяр аралы олан мядрясядя 100-дян чох шакирд тящсил алырды.
XIX ясрин орталарындан башлайараг Эянъядя хцсуси мяктябляр фяалийят кюстярмяйя башлады, 1860-ъы илдя бу мяктяблярдя 198-зя йахын шакирд тящсил алырды. Йеканя гыз мяктябиндя 18 шакирд тящсил алырды. 60-ъы илин орталарында артыг Эянъя мяктябляриндя 981 няфяр тящсил алмяшды.
Давамы...